Əssalamu aleykum va rahmatullah , Qardaşlardan istəyim Allah rizası üçün izah etsinlər bu ayələri
(Ya Rəsulum!) Rəbbinə and olsun ki, Biz onların hamısını (bütün məxluqatı) sorğu-suala çəkəcəyik əl-Hicr 92
Günahkarlar öz günahları barəsində sorğu-sual olunmazlar. Qasas 78
O gün nə bir insan, nə də bir cin günahı barəsində sorğu-sual olunmayacaqdır! ər-Rahmən 39
Mübarək ayələrin birində deyilir hamı sorğu sual olunacaq digərində deyilir ki onlar sorğu sual olunmazlar , Qardaşlardan istəyim Allahın rizasın qazanmaq üçün bu ayələrə təfsirçilər necə təfsir veriblər izah etsinlər və bu üç ayə zahirən bizə ziddiyətli görsənir bu ayələri Cəm edib hansı təfsiri veriblər Alimlər ? və billəhi Tövfiq! əssalam aleykum!

İmam Muhamməd bin Əhməd əl-Qurtubi - rahiməhullah - təfsirində Qasas surəsinin 78-ci ayəsindəki sözü təfsir edərkən deyir:

"وَلَا يُسْأَلُ عَنْ ذُنُوبِهِمُ الْمُجْرِمُونَ أَيْ لَا يُسْأَلُونَ سُؤَالَ اسْتِعْتَابٍ كَمَا قَالَ : وَلَا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ فَمَا هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ وَإِنَّمَا يُسْأَلُونَ سُؤَالَ تَقْرِيعٍ وَتَوْبِيخٍ لِقَوْلِهِ : فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ قَالَهُ الْحَسَنُ . وَقَالَ مُجَاهِدٌ : لَا تُسْأَلُ الْمَلَائِكَةُ غَدًا عَنِ الْمُجْرِمِينَ ، فَإِنَّهُمْ يُعْرَفُونَ بِسِيمَاهُمْ ، فَإِنَّهُمْ يُحْشَرُونَ سُودَ الْوُجُوهِ زُرْقَ الْعُيُونِ وَقَالَ قَتَادَةُ : لَا يُسْأَلُ الْمُجْرِمُونَ عَنْ ذُنُوبِهِمْ لِظُهُورِهَا وَكَثْرَتِهَا ، بَلْ يَدْخُلُونَ النَّارَ بِلَا حِسَابٍ . وَقِيلَ : لَا يُسْأَلُ مُجْرِمُو هَذِهِ الْأُمَّةِ عَنْ ذُنُوبِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ الَّذِينَ عُذِّبُوا فِي الدُّنْيَا . وَقِيلَ : أَهْلَكَ مَنْ أَهْلَكَ مِنَ الْقُرُونِ عَنْ عِلْمٍ مِنْهُ بِذُنُوبِهِمْ فَلَمْ يَحْتَجْ إِلَى مَسْأَلَتِهِمْ عَنْ ذُنُوبِهِمْ ."

"Cinayətkarlar öz günahları barəsində soruşulmaz." Yəni, onlar (peşman olub) Allahın razılığını istəmələri məqsədi ilə sorğu-suala çəkilməyəcəklər, necəki Allah deyir: "Onlardan razılıq istəmələri də istənilməz." (ər-Rum, 57) "Nə də ki, onların razılıq istəkləri qəbul olunmaz." Əksinə onlar sadəcə pislənmək və qınanmaq məqsədi ilə soruşulacaqlar, çünki Allah deyir: "Rəbbinə and olsun ki, Biz onların hamısını sorğu-suala çəkəcəyik" Bunu bu şəkildə əl-Həsən (əl-Basri) izah etmişdir. Mucahid isə demişdir: "Sabah mələklərdən cinayətkarların kimlər olub olmaması soruşulmayacaq, çünki onlar artıq simalarından tanınacaqlar, üzləri qara, gözləri göy olacaqdır. Qatadə isə dedi: "Cinayətkar, günahlarının aşkarlığı və çoxluğu səbəbi ilə günahları barəsində soruşulmayacaqlar, əksinə hesabsız cəhənnəmə daxil olacaqlar." Alimlərdən bəziləri də demişdir: "Bu ümmətin cinayətkarları, dünyada daha əvvəl əzab görmüş keçib-getmiş ümmətlərin günahları barəsində soruşulmayacaqlar." Digər alimlər isə deyirlər: "Həlak olmuş nəsillər Allahın onların günahları haqqında bildiklərinə əsasən həlak edilmişdir, onların günahlarına görə sorğu-suala çəkilmələrinə ehtiyac yoxdur."

ər-Rahmən surəsi 39-cu ayənin təfsirində əl-Hafiz İbn Kəsir - rahiməhullah - deyir:

"وَهَذِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى " هَذَا يَوْمُ لَا يَنْطِقُونَ وَلَا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ " فَهَذَا فِي حَال وَثَمَّ فِي حَال يَسْأَل الْخَلَائِق عَنْ جَمِيع أَعْمَالهمْ قَالَ اللَّه تَعَالَى " فَوَرَبِّك لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ " وَلِهَذَا قَالَ قَتَادَة " فَيَوْمَئِذٍ لَا يُسْأَل عَنْ ذَنْبه إِنْس وَلَا جَانّ " قَالَ قَدْ كَانَتْ مَسْأَلَة ثُمَّ خُتِمَ عَلَى أَفْوَاه الْقَوْم وَتَكَلَّمَتْ أَيْدِيهمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ وَقَدْ قَالَ عَلِيّ اِبْن أَبِي طَلْحَة عَنْ اِبْن عَبَّاس لَا يَسْأَلُهُمْ هَلْ عَمِلْتُمْ كَذَا وَكَذَا لِأَنَّهُ أَعْلَم بِذَلِكَ مِنْهُمْ وَلَكِنْ يَقُول لِمَ عَمِلْتُمْ كَذَا وَكَذَا . فَهَذَا قَوْل ثَانٍ. وَقَالَ مُجَاهِد فِي هَذِهِ الْآيَة لَا تَسْأَلُ الْمَلَائِكَةُ عَنْ الْمُجْرِمِينَ بَلْ يُعْرَفُونَ بِسِيمَاهُمْ وَهَذَا قَوْل ثَالِث. وَكَأَنَّ هَذَا بَعْدَمَا يُؤْمَر بِهِمْ إِلَى النَّار فَذَلِكَ الْوَقْت لَا يُسْأَلُونَ عَنْ ذُنُوبهمْ بَلْ يُقَادُونَ إِلَيْهَا وَيُلْقَوْنَ فِيهَا ."

"Bu sözü, Allahu Təalənin "Bu elə bir gündür ki, danışa bilməzlər, onlara üzr istəməyə iznə belə verilməz" (əl-Mursələt, 35-36) sözü kimidir.Bir halda belə olacaq, bir başqa halda isə insanların hamısı bütün əməlləri haqqında soruşulacaqlar. Allahu Təalə deyir: "Rəbbinə and olsun ki, Biz onların hamısını etdikləri əməllər barəsində sorğu-suala çəkəcəyik." (əl-Hicr, 92-93) Buna görə də Qatadə demişdir: "O gün nə bir insan, nə də bir cin günahı barəsində soruşulmayacaqdır!" (Qatadə) dedi: "Artıq bir sorğu-sual olmuşdur, sonra qövmün (kafirlərin, cinayətkarların) ağızlarına möhür vurulacaq və onların əlləri, ayaqları etdikləri əməllər haqqında danışacaqlar." Əli bin Əbi Talha isə İbn Abbas'ın belə dediyini nəql edir: "Allah onlardan soruşmayacaq ki, "belə və bu cür etdinizmi?", çünki Allah bütün bunları onların özlərindən də yaxşı bilir, lakin onlardan soruşacaq ki, "nə üçün belə və bu cür etdiniz?". Bu ikinci görüşdür. Mücahid isə bu ayə haqqında deyir: " "Mələklərdən cinayətkarların kimlər olub olmaması soruşulmayacaq, çünki onları simalarından tanıyacaqlar." Bu da üçüncü görüşdür. Sanki bu onlara cəhənnəmə girmələri əmr olunduqdan sonra olacaqdır, bu zaman artıq günahları barəsində soruşulmayacaqlar, əksinə onları cəhənnəmə aparacaqlar və ora atacaqlar."

Qardaş bu Şərhlərdən çıxan ortaq fikri mənə izah edində inşəAllah, məndən soruşanda məndə qısa olaraq bu Şərhləri gətirməkdənsə cəm olunmuş qısa cavabı verim , çünki bu ayələr haqqında soruşulanda mən bu şərhləri əzbər bilməyəcəm buda mənim üçün çətin olacaq , siz inşəAllah məni başa salın bu Şərhlərin cəmindən hansı fikir çıxır!

Ən yaxşısı bu ayələrin izahında alimlərin fərqli görüşlərinin olduğunu söylə, lakin bunların içərisində anlaşılması məncə ən asan olan budur ki, Allahu Təalə o zaman onlardan bu əməlləri edib etməməklərini soruşmayacaq, lakin onları bu əməllərinin etmələrinin səbəbləri barədə sorğu-suala çəkəcək. Çünki mücrimlərin cinayətləri aşkar olacaq və onların əzaları onların əleyhində şahidlik edəcəkdir, bunun üçün onlardan bu əməllərini etdiklərini etiraf etmələrinə ehtiyac qalmayacaqdır.
Doğrusunu Allah bilir!