Перейти к содержимому


Фотография

Quranı Anlayaraq OxumaqƏn çox oxunduğu halda ən az anlaşılan kitab


  • Mövzuya cavab vermək üçün, avtorizasiyadan keçməlisiniz.
Bu mövzudakı ismarıc sayı: 3

#1 Muslih

Muslih

    Mütəxəssis

  • Moderators
  • 861 ismarıc
  • Məzhəb:Hənəfi

Yerləşdirilmə tarixi: 17 may 2018 - 23:53

بسم الله الرحمن الرحيم

 

Müqəddimə

 

Düşünün... Rusca bilməyən bir adam deyir: Dünən Puşkinin “Kapitan Qızı” əsərini rusca oxudum. Çox dəyərli əsərdir...

Fransızca bilməyən digər biri deyir: Huqonun “Səfillər” əsərini Fransızca oxudum. Hələ də təsirindən çıxa bilmirəm...

Sizin bu şəxslərə münasibətiniz necə olardı? Ən yaxın vaxtda bir psixoloq müayinəsindən keçmələrini tövsiyə edərdinizmi?

Tələsməyin... Ərəbcə bilmədiyi halda bir ömür Qurani Kərimi orijinal dili olan Ərəbcədən sadəcə üzündən oxuyub, oradakı hikmətlərdən “faydalanan” milyonlarca insana şahiddir tariximiz və bugünümüz... böyük ehtimal ki, hətta gələcəyimiz...

Fransızca bilmədən Huqonu fransızcadan, rusca bilmədən Puşkini ruscadan oxuyub yararlanmanın məktəbləri, kursları var bizdə... Ümmətin maddi sərvətlərinin və enerjisinin böyük bir qismi məhz bu yolda xərclənir... İslama fayda verə biləcəyi halda bu kurslarda müqəvvaya çevrilən gənclər bizim, bu ümmətin gəncləridir, gələcəyidir…

Bütün ömrü boyu Quranı oxuyub, yaxud hafizəsində daşıyıb, mənasından xəbərdar olmamaqdan, onu anlamamaqdan, üzərində düşünməməkdən daha böyük bir rəzalət, daha betər bir məhrumiyyət ola bilərmi?!

Bizlər öz kiçik imkan və cəhdlərimizlə Quran ayı olan Ramazanda bu məsələyə toxunmaq, bu yaraya məlhəm olmaq üçün kiçik bir yazı hazırladıq.

Ağıl sahiblərinin ibrət alması üçün onu oxucularımıza təqdim edirik. Bəli! Məhz ağıl sahibləri. Çünki bu vəsfi daşımayanlar, nəinki bir bəşərin hətta Allahın kəlamından ibrət almazlar!

Uca Allahın yardımıyla tərtibli bir şəkildə öncə Quranı anlayaraq oxumanın önəmi, vacibliyi, onu anlamadan oxumağın çirkinliyinə dəlalət etdiyini düşündüyümüz bəzi ayə və hədisləri, bizdən öncə bu mövzuda fikir bildirənlərin bəzi sözlərini, ən sonda isə özümüzə aid bəzi mülahizələri qeyd edəcəyik. Müvəffəq edən yalnız uca Allahdır.


  • Talha bu ismarıcı bəyəndi

Hədis: "İnsanlar dəvələr kimidir. Yüz nəfərdən işə yarayan bir nəfər belə tapa bilməzsən" (Səhih Muslim)


#2 Muslih

Muslih

    Mütəxəssis

  • Moderators
  • 861 ismarıc
  • Məzhəb:Hənəfi

Yerləşdirilmə tarixi: 17 may 2018 - 23:55

Quranı Anlamanın Vacibliyi – Biz Bu Vacibin Harasındayıq?

 

Mübarək Ramazan ayı gəldi. Artıq qaçacaq bir yer yoxdur. Günlük rutinlərimizi, sosial şəbəkə üçün şəkil çəkdirməyi, başqalarına ödəməli olduğumuz layk borclarını, günü-gündən “sosiallaşan” həyatımızı ikinci plana almaq məcburiyyətindəyik.

Barı ildə bir dəfə, Allahın bizlərə şərəf verərək göndərdiyi və bəlkə də elektron şəkildə ensəydi üzərində “Oxunmamış 6236 Mesajınız Var” yazısıyla xəbərdar ediləcəyimiz Quranı oxumalıyıq...

Niyə? Çünki, bu Kitab uca Allahla aramızdakı ana yoldur. Yolun dayancaqları isə bu tərtibdədir: Oxumaq - Anlamaq - Təfəkkür - Əməl - Allahın Rızası.

Lakin, bir çoxumuz bu dayanacaqların bəzisindən keçmədən, ilk dayanacaqdan birbaşa son dayanacağa varmaq istəyir...

Ərəb olmayan bütün millətlər üçün bu dayanacaqlarla əlaqəli ciddi bir maneə var. Dil maneəsi...

Bu halda iki yoldan birini seçməliyik. Ya biz Qurana doğru gedəcəyik, ya Quran bizə doğru gələcək... Yəni ya biz Ərəb dilini öyrənib onu orijinal halından anlayaraq oxuyacağıq, yaxud da Quran bizim anladığımız dilə tərcümə ediləcək...

Birinci variantın çox da real olmadığı yəqinki hər birimizə aydındır. Elə isə, uca Allahın bizlərə lütf etdiyi digər bir nemətdən, tərcümələrdən istifadə etməkdən başqa çarəmiz yoxdur... Uca Allahın kitabları hər zaman bir dildə gəlmiş, lakin ondan müxtəlif xalqlar tərcümə yoluyla istifadə etmişlər. 

Carullah Əz Zəməxşəri (467-538 h/1074-1143 m) “Əgər Quran bütün insanlığa göndərilibsə, niyə sadəcə ərəbcədir” məzmunlu etirazı cavablarkən deyir:

 

قلتُ : لا يخلُو إمّا أن ينزَّل بجميعِ الألسنةِ أو بواحدٍ منها ، فلا حاجةَ إلى نُزولِه بجميعِ الألسنةِ ، لأنَّ الترْجَمةَ تنُوب عن ذلك وتكفِي التطويل ، فبقَى أن يُنزَّل بلسانٍ واحدٍ ، فكان أولى الألسنةِ لسانَ قومِ الرسولِ

 

“(Cavab olaraq) Deyirəm: (Qurani Kərim) ya bütün dillərdə, ya da bu dillərin birilə endirilə bilər.

Bütün dillərdə endirilməsinə ehtiyac yoxdur. Çünki, tərcümə bunu əvəz edir və uzunçuluğa lüzum qalmır.

Geriyə bir dildə endirilmə variantı qalır. Bu dilin (göndərilən) Peyğəmbərin mənsub olduğu xalqın dili olması daha uyğundur.”

 

Qaynaq: Carullah Əz Zəməxşəri: Əl Kəşşaf: 3/362

Riyad: Məktəbətul Ubeykan: 1418/1998

 

Lakin bizlər bu iki normal variantın arasında özümüzə üçüncü bir yol tapa bilmişik. Nə Qurana doğru getmirik, nə də Quranın bizə doğru gəlişindən istifadə etmirik. Çox təəssüf ki, İslam ümmətinin əksəriyyəti əsrlərdir məhz bu orta nöqtədə donub, nə Qurana doğru getmir, nə də Quranın ona doğru gəlməsinə imkan vermir...

Quran bizi Allaha qovuşduran vasitə olaraq endirildiyi halda, bizlər onu anlamadığımız dildə oxuyaraq vasitəni məqsədə çevirmişik... Hətta bu işdə ciddi şəkildə təşkilatlanaraq vasitəni hədəfə çevirmənin məktəblərini qurmuşuq…

Eynilə mütəfəkkir Muhəmməd Ğazaliyə nisbət edilən bu mükəmməl təsbitdəki kimi: Dünyanın hər yerində insanlar bir şey öyrənmək üçün oxuyarlar. Müsəlmanlar isə, Quranı sadəcə oxumaq üçün öyrənərlər.

 


  • Talha bu ismarıcı bəyəndi

Hədis: "İnsanlar dəvələr kimidir. Yüz nəfərdən işə yarayan bir nəfər belə tapa bilməzsən" (Səhih Muslim)


#3 Muslih

Muslih

    Mütəxəssis

  • Moderators
  • 861 ismarıc
  • Məzhəb:Hənəfi

Yerləşdirilmə tarixi: 18 may 2018 - 00:00

Quranı Anlamağın Vacibliyinə Dəlalət Edən Ayələr

 

Uca Allahın Kitabında Quranın əsas məqsədindən bəhs edən, onun üzərində təfəkkür edib nəticələr çıxarmağın önəmini, vacibliyini vurğulayan bir çox ayə vardır. Bu ayələr eyni zamanda Quran üzərində təfəkkür etməyənləri, analitik təhlil aparmayanları qınamaqdadır.

Məqaləmizin həcmi gərəyi onlardan sadəcə bəzilərini qeyd edib, qısa şəkildə açıqlamaqla kifayətlənəcəyik. Mövzu barədə daha geniş məlumat əldə etmək istəyənlər müvafiq ayələrin təfsirlərinə müraciət edə bilərlər.

 

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلَاوَتِهِ

 

“Kitab verdiyimiz kimsələr onu layiqincə oxuyarlar...” (Əl Bəqərə: 2/121)

 

Layiqincə sözünün məfhumu geniş olsa da, bu kəlimənin anlayaraq və düşünərək oxumağı əhatə etdiyində şübhə yoxdur. Müfəssirlərdən bəziləri bunu açıq şəkildə qeyd ediblər. Ərəb dilini bilmədən Quranın orijinalını oxuyan kimsənin onu anlaması, yəni haqqıyla oxuması mümkün deyil.

 

وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لا يَعْلَمُونَ الْكِتابَ إِلاَّ أَمانِيَّ

 

“Onlardan (Yəhudilərdən) ümmilər vardır ki, Kitabı ancaq “əməni” səviyyəsində bilərlər...” (Əl Bəqərə: 2/78)

 

Ayədəki “əməni” kəliməsi əksəriyyətin nəzərində qiraət mənasındadır. Bu açıqlamaya əsasən ayənin məzmunu belədir: Onlar Kitabı oxuyar və ya dinləyər, lakin mənasını layiqincə anlayıb üzərində düşünməzlər!

Xatırladım ki, Tövrat onlara öz dillərində oxunurdu. Əgər uca Allah onları bu əməlinə, mənaların fərqinə varmamağa görə qınayırsa, tamamilə heç bir şey anlamadığı dildə Quran oxuyub ondan heç bir şey anlamayan və üzərində düşünməyən kimsələrin bu ayədəki qınağa məruz qalması daha öncəliklidir.

 

وَما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ بِلِسانِ قَوْمِهِ لِيُبَيِّنَ لَهُمْ

 

“Biz hər peyğəmbəri öz qövmünün diliylə göndərdik ki, onlara açıqlasın…” (İbrahim: 14/4)

 

Uca Allah hər qövmə öz elçisini anladıqları dildə göndərmə prinsipindən bəhs edir. Əgər insanlar anlamadıqları dildə oxuduqları kitablarla irşad olsaydılar o zaman hər xalqa öz dilində kitab endirməyin mənası qalmazdı. Quranın digər xalqlar üçün hüccət olması Zəməxşərinin də vurğuladığı üzrə tərcümə vasitəsilədir. Elə isə, insanlar Quranı anladıqları dildə oxumalıdırlar. Beləcə Kitab onlara öz dillərində gəlmiş kimi olar və içindəkilər onlar üçün açıqlanmış olar. Eynilə ayədə buyurulduğu kimi.

 

إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ

 

“Biz onu ərəbcə bir Quran olaraq endirdik ki, bəlkə ağlınızı istifadə edəsiniz.” (Yusuf: 12/2)

 

Uca Allah burada xüsusi olaraq Ərəblərə xitab edir və ayə bu mənadadır: Anlayıb, ibrət alasınız deyə Kitabı bildiyiniz dildə endirdik. Elə isə, digər millətlərin də ağıllarını işlədib, ayələrdən ibrət almaları üçün Quranı anlamaları, bildikləri dildə oxumaları lazımdır!

 

أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ

 

“Quran üzərində tədəbbür etmirlərmi?...” (Ən Nisa: 4/82)

 

أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها

 

“Quranı tədəbbür etmirlərmi? Yoxsa qəlblər qıfıllıdır?” (Muhəmməd: 47/24)

 

Uca Allah bu və bənzəri məzmunlu çoxsaylı ayələrdə Quranı tədəbbür etməyənləri qınamışdır. Ayədəki tədəbbür kəliməsinin dilimizdəki qarşılığı - dərin bir şəkildə analitik düşünməkdir. Quranı oxuyub onun mənasını ümumiyyətlə anlamayan birinin Quran üzərində analitik düşünməsi mümkündürmü? Elə isə, bu qınaq anlamadığı dildə Quran oxuyan hər kəsə şamildir.

 

وَإِذَا قُرِئَ الْقُرْآنُ فَاسْتَمِعُوا لَهُ وَأَنْصِتُوا لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

 

“Quran oxunduğu zaman ona qulaq verin və susun. Bəlkə sizə rəhm olunar.” (Əl Araf: 7/204)

 

Quran oxunanda susaraq dinləməyin məqsədi nədir? Onu diqqətlə dinləyib, anlamaq və üzərində dərin düşünməkmi, yoxsa quru bir ehtirammı? Şübhəsiz ki, susaraq dinləmək gözəl bir şəkildə anlamanın müqəddiməsidir. Bəs bu halda Quranı oxuyub və ya dinləyib heç bir şey anlamayan kimsə həqiqi mənada Quranı susaraq dinləmiş sayılarmı? Quranı anlamadan dinləyənə rəhm olunarmı? Yoxsa mərhəmət vədi dinləyib üzərində düşünənlərə aiddir? Anlamadığını dinləyənin bu kateqoriyaya daxil olmadığı aydın məsələdir.

Çünki, onun dinlədiyi Quran olsa da, o Quran dinləmir. Lakin, paradokslar içində boğulan bizləri belə şeylər narahat etmir…

 

الر كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ

 

“Əlif. Lam. Ra. (Bu) Rəbblərinin iznilə insanları zülmətlərdən nura, Əziz və Həmid olanın yoluna çıxarman üçün sənə endirdiyimiz bir kitabdır.” (İbrahim: 14/1)

 

Quranda bu məzmunlu onlarca ayə mövcuddur. Bəs mənası anlaşılmayan bir kitab insanları zülmətlərdən nura çıxara bilərmi? Elə isə Allahın yoluna çıxaran bu Kitabın mənasını anlamaq bu yolun yolçularına vacibdir!

 

وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ

 

“Onu insanlara aramla (uzun müddət ərzində) oxuyasan deyə, qisimlərə ayrılmış Quran olaraq (endirdik)...” (Əl İsra: 17/106)

 

Quranın insanlara uzun müddətdə oxunmasının hədəfi - müfəssirlərin də işarə etdiyi kimi - onun həzm edilərək, mənalarının idrak edildiyi bir şəkildə oxunmasıdır. Ərəbcə bilmədiyi halda Quranı üzündən oxuyan kimsə bu mənaları anlaya bilməz və beləcə qeyd etdiyimiz hikmət reallaşmış olmaz.

 

وَرَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِيلًا

 

“... Quranı tərtil et - aramla oxu.” (Əl Muzəmmil: 73/4)

 

Bu ayə Peyğəmbərə - Quranın endiyi şəxsə onu aramla oxumasını əmr edir. Bu əmrin hədəfi müfəssirlərin də qeyd etdiyi üzrə oxunan ayələr üzərində düşünməni təmin etməkdir. İnsan mənasını anlamadığı bir şeyin üzərində düşünə bilərmi? Elə isə… cavabı özünüz də bilirsiniz…

 

وَقَالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا

 

“(Qiyamət günü) Peyğəmbər deyəcək: Ey Rəbbim! Qövmüm bu Quranı məhcur etdi.” (Əl Furqan: 25/30)

 

Ayədəki həcr etmək ifadəsi tərk etmək, düşünmədiyi üçün faydalanmamaq, üz çevirmək mənasındadır. Quran, üzərində düşünülsün deyə endirilmişdir. İnsanın anlamadığı bir dildə oxuyaraq düşünməsi qeyri-mümkündür. Elə isə, bu ayədə Quranı ərəb dilini bilmədən oxuyub, mənasını anlamayanlar üçün də pay vardır. Peyğəmbərin Allaha Quranla əlaqəli şikayəti qismən də olsa onlar üçün də keçərlidir.

 

مَثَلُ الَّذِينَ حُمِّلُواْ التَّوْرَاةَ ثُمَّ لَمْ يَحْمِلُوهَا كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَاراً

 

“Tövratı yüklənib sonra onu layiqincə daşımayanların misalı, kitablar daşıyan uzunqulağın misalıdır...” (Əl Cumə: 62/5)

 

Aşağıda təqdim edəcəyimiz üzrə, bəzi alimlər Quranı oxuyub layiqincə anlamayan kimsələrin bu ayədən payı olduğunu, ayədə qınananlara bənzədiyini demişlər. Oxuyub əməl etməyən qınanırsa, oxuyub ümumiyyətlə anlamağa çalışmayanın qınanması da yerində olar.

Quranı anlamadan oxuyan bir kimsənin ondakı hikmətlərdən faydalanmadığını nəzərə alsaq, yükləndiyi şeydən yararlanmamaq baxımından Yəhudilərlə bir ortaqlığın olduğu aşkardır. Hər iki qrupdakılar daşıdığından yararlanmayan kimsələrdir.

 

وَلَوْ جَعَلْنَاهُ قُرْآنًا أَعْجَمِيًّا لَقَالُوا لَوْلَا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ

 

“Əgər biz Quranı əcəmi (ərəbcə olmayan bir) dildə etsəydik, onlar belə deyərdi: Məgər bunun ayələri geniş bir şəkildə açıqlanmalı deyildimi?...” (Fussilət: 41/44)

 

Uca Allah bu ayədə müşriklərin anlamadıqları bir dildə endiriləcək kitaba etirazından bəhs edir. Lakin, bir çox etirazlarını haqsız saydığı halda, onların bu etirazda haqsız olduqlarını demir. Əksinə öz Kitabını məhz onların anladığı dildə endirərək etiraza yer buraxmır.

Elə isə, bu etiraz başqa millətlər tərəfindən də irəli sürülə bilər və bu problemi ortadan qaldırmanın yolu Quranın anlaşılması üçün başqa dillərə tərcümə edilməsidir! 

Maraqlıdır ki, müşrikləri zahirən də olsa narahat edəcəyi düşünülən bu problem, biz müsəlmanları heç narahat etmir. Oxuduğumuz Kitabın bilmədiyimiz bir dildə olması bizləri düşündürmür...

Çünki, bizlər Quranın ilk əmri olan oxumağın mahiyyətini anlamamış kimsələrik. Yəni yola ilk yolayrıcından yanlış girmişik…

Müşriklərin anlayacağı şeyləri müsəlmanlara izah etmək üçün məqalə yazmaq, müzakirə aparmaq məcburiyyətində qalmanın utancını yaşayaraq yazıram bu sətirləri…

Qurani Kərimi diqqətlə oxusanız bu ayələrlə eyni məzmunlu başqa bir çox ayələrin də fərqinə vararsanız. Quranı anlamanın vacibliyi haqqında təqdim etdiyim bu ayələrin iddiaya dəlalət səviyyələri müxtəlifdir.

Lakin, bütün bu ayələrin toplamı Qurani Kərimin mənasını anlamanın, ayələr üzərində düşünmənin vacibliyinə, Quranı mənasını anlamadan oxumağın bu yöndən qınanacaq bir davranış olduğuna dəlalət edir.


  • Talha bu ismarıcı bəyəndi

Hədis: "İnsanlar dəvələr kimidir. Yüz nəfərdən işə yarayan bir nəfər belə tapa bilməzsən" (Səhih Muslim)


#4 Muslih

Muslih

    Mütəxəssis

  • Moderators
  • 861 ismarıc
  • Məzhəb:Hənəfi

Yerləşdirilmə tarixi: 29 may 2018 - 00:58

Quranı Oxumaq, Öyrənmək və Öyrətmək Haqqında Hədislərin Təhlili

 

Quranı anlamanın vacibliyinə dair yuxarıda təqdim etdiyimiz ayələr yetərincə açıqdır. Lakin, bu barədəki hədislərdən bəziləri - xüsusilə içlərində məşhur olan iki hədis - geniş təhlilə möhtacdır və çox vaxt yanlış anlaşılır.

Bu səbəblə mövzu barədə hədisləri bir yerə toplayaraq, kompleks bir yanaşma ilə məsələni Sünnət işığında da incələmək istədik. Hədislərin bu bütüncül metodla incələnməsi, onların bir-birini açıqlamasını və yanlış anlaşılmanın minimuma endirilməsini təmin edir.

Beləcə öncə yanlış anlaşıldığını düşündüyümüz hədisləri təqdim edəcək, ardından onların mənalarını anlamağa kömək edən digər hədislərə yer verəcəyik.

 

Bu hədislərdən ilki dillərdə məşhurdur. Muhəmməd bin İsmail Əl Buxari (194-256 h/810-870 h) öz Səhihində nəql edir:

 

خَيْرُكُمْ مَنْ تَعَلَّمَ القُرْآنَ وَعَلَّمَهُ

 

“5027: ... Sizin ən xeyirliniz Quranı öyrənən və öyrədən kimsədir.”

 

Qaynaq: Muhəmməd Əl Buxari: Əs Səhih: 6/192

Daru Tavqin Nəca: 1422

 

Bu hədis Quranı öyrənmənin və öyrətmənin ən gözəl davranışlardan olduğunu vurğulayır və bu işə təşviq edir. Kitabların ən xeyirlisini öyrənən və öyrədənin ən xeyirli olduğunda şübhə ola bilərmi?

Quranı öyrənmək və öyrətmək Allahın bizdən tələbidir! Lakin, bu tələbin yerinə yetirilməsi üçün mahiyyətinin anlaşılması vacibdir. Əks halda ümumiyyətlə Allahın heç bir tələbinin reallaşdırılması mümkün olmaz.

Əgər tələb edilən şeyin mahiyyəti yanlış anlaşılarsa, o tələbi yerinə yetirdiyimizi zənn edərkən, əslində yerinə yetirməmiş olarıq!

Bizlər Quranı öyrənmək və öyrətmək haqqındakı əmrin mahiyyətini doğru anlayırıqmı? Məncə xeyr! Çünki, İslam aləminin bir çox yerində Quranı öyrənmək və öyrətmək dedikdə nəyə görəsə sadəcə onu üzündən oxumağı, hecalamağı öyrənmək və öyrətmək anlaşılır...

Halbuki, Quranı öyrənmək, həm üzündən oxumağı, həm anlamağı, hətta bəlkə də onun üzərində dərin düşünərək məqsədlərini ortaya çıxarmağı əhatə edir.

İngilis əlifbasının hərflərini oxumağı və tələffüzünü bilən, lakin deyiləni anlamayan kimsə bu dili öyrənənlərdən və ya öyrədənlərdən sayıla bilərmi? Sizlər uşağınızı belə birinin yanına İngilis dili müəllimi adıyla göndərərsinizmi? Quranı öyrətmək də eyni şəkildə saydığımız elementləri əhatə etməkdir. Quranı öyrənən və öyrədən məhz bütün bunları cəm edəndir!

Ərəb dilini bilənlərin Quranın mənalarına toxunmadan, onu sadəcə üzündən oxuması Quranı öyrənmək və öyrətmək sayılmırsa, bu dili bilmədən hərflərin rəsmlərini oxuyan kimsə bu sinfə daxil ola bilərmi? Əksinə belə birisi Qurandan, onun endirilişinin əsas məqsədi olan ayələr üzərində tədəbbürdən uzaq qalmış kimsədir. Qurandan uzaq qaldığı üçün də, müsəlmanların ən xeyirlisi yox, ən şərlisi olub-olmadığı müzakirə edilməlidir!

 

Əhməd İbn Teymiyyə (661-728 h/ 1263-1328 m) bu hədis haqqında danışarkən Quranı anlamağın mahiyyətini izah edərək deyir:

 

ولهذا دخَل في معنى قولِه «خيرُكم مَن تعلَّم القرآنَ وعلَّمه» تعليمُ حُروفِه ومعانِيه جميعاً ، بل تعلُّم معانيه هو المقصود الأوَّلُ بتعليمِ حروفِه ، وذلك هو الذي يَزيد الإيمانَ

 

“Bu səbəblə “Sizin ən xeyirliniz Quranı öyrənən və öyrədəndir” hədisinin əhatəsinə həm onun hərflərinin (qiraətinin), həm də mənasının təlimi daxildir. Hətta Quranın mənasının öyrənilməsi hərflərinin təlimindən daha öncəlikli bir məqsəddir. İmanı artıran da məhz budur!”

 

Qaynaq: Əhməd İbn Teymiyyə: Əl Fətava Əl Kubra: 4/423

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1408/1987

 

İbn Teymiyyə burada məhz qeyd etdiyimiz önəmli nöqtədən, Quranı öyrənmək və öyrətmənin mahiyyətindən bəhs edir. Başqa sözlə belə deyir: Bəli! Quranı öyrənən və öyrədən ən xeyirlimizdir. Lakin, Quranı öyrənmək və öyrətmək nədir? Nədən ibarətdir?

Onun təsbitinə görə Quranı öyrənmək və öyrətməyin mahiyyəti - əsas rüknü: Onun mənalarını anlamaq və anlatmaqdır!

Quranı bilmədiyi dildə oxuyanların bu mənaları anlamaları və dolayısıyla Quran öyrənən və öyrədənlərdən sayılmaları mümkündürmü?

 

Mahmud Xattab Əs Subki (1352-1274 h/1857-1933 m) bu hədisin şərhində Quranı öyrənmək və öyrətməyin mahiyyətini izah edərək deyir:

 

أي أفْضلُكم مَن حفِظ القرآنَ وتدبَّر مَعانيه فأحلَّ حلالَه وحرَّم حرامَه

 

“Yəni: Sizin ən fəzilətliniz Quranı hifz edib, onun mənaları üzərində tədəbbür edən , (həyatında) halalını halal, haramını haram biləndir.”

 

Qaynaq: Mahmud Əs Subki: Əl Mənhəlul Azb: 8/97

Qahirə: 1351

 

Əgər Quranı öyrənən kimsə məhz onun mənaları üzərində təfəkkür və tədəbbür edən, Quranla yaşayan kimsədirsə, o zaman Quranı anlamadığı dildə oxuyanın, oxuduğunu anlamayanın bu kateqoriyaya daxil olması mümkündürmü?

 

İbn Həcər Əl Asqalani (773-852 h/1372-1449 m) müzakirə etdiyimiz hədisin şərhində deyir:

 

فإنْ قيلَ فيلزَم على هذا أن يكونَ المُقرئ أفْضلَ مِن الفقيه ، قُلنا : لا ، لأنَّ المُخاطَبين بذلك كانوا فقهاءَ النفوسِ ، لأنهم كانوا أهلَ اللسان فكانوا يَدرُون معاني القرآنِ بالسَّليقةِ أكثرَ مما يَدرِيها مَن بعدَهم بالاكتسابِ ، فكان الفقهُ لهمْ سجِيَّةً ، فمَن كان في مثلِ شأنِهم شارَكهم في ذلك ، لا مَن كان قارئا أو مُقرئا محْضاً لا يفهَم شيئا مِن معاني ما يَقرَؤه أو يُقرِئه

 

“Əgər “bu hədisə əsasən Quran oxudanın fəqihdən üstün olması lazım gələr” deyilərsə belə cavab verərik: Xeyr lazım gəlməz! Çünki, bu hədisin xitab etdiyi kimsələr elə nəfslərin fəqihləri idilər. Belə ki, onlar (Quranın endiyi) dili bilirdilər və Quranın mənasını - (milli) təbiətləri gərəyi - onlardan sonra gəlib bunu (sonradan öyrənərək) qazanma yoluyla anlayanlardan daha yaxşı anlayırdılar. Fiqh onların səciyyəvi bir xüsusiyyəti idi.

Kim (mənaları anlama xüsusunda) onlar kimidirsə, bu mövzuda onlara ortaq olar! Yoxsa, Quranı mücərrəd oxuyan və ya oxudan, lakin oxuduğu və ya oxutduğunun mənasından heç bir şey anlamayan kimsələr deyil!”

 

Qaynaq: İbn Həcər Əl Asqalani: Fəthul Bari: 9/76

Beyrut: Darul Məarifə: 1379

 

İbn Həcər bu sözlərin Ərəblərə xitabla deyildiyini xatırladaraq, hədisdəki hökmün də Quranı məhz onlar kimi anlayanlara aid olduğunu, həmçinin mücərrəd qiraət əhlinin bu hədisdən bir pay almayacağını açıq şəkildə vurğulayır!

Quranı sadəcə üzündən oxumağı öyrənən və öyrədən kimsə Quranı deyil, sadəcə onun hecalanmasını, üzündən oxunmasını öyrənən və öyrədən kimsədir! Onun Quran əhliylə sinif ortaqlığından bəhs edilə bilərmi?

Əgər bizlər bu hədisdə qeyd edilən Quranı öyrənənlər sinfindən sayılmaq istəyiriksə özümüzü hərflərlə aldatmadan Quranla ciddi mənada məşğul olmalı, onu anlayaraq oxumalı, ayələri üzərində analitik düşünməli, oradakı qissələrdən ibrətlər çıxarmalı, bunun üçün bizdən öncə bu sahəyə əmək verən, quraq yerlərə su kanalları çəkmiş alimlərin əsərlərindən istifadə etməliyik.

Quranı öyrədənlər sinfindən sayılmaq üçün Quran sahəsində, onun mənalarının anlaşılması üçün bir çalışmamız, məqalə və əsərimiz olmalıdır. Məhz quraq torpaqlara su aparan bir çalışma! Yoxsa bizdən öncə yaşayanlardan əksəriyyətinin etdiyi kimi başqalarının əməyini kopyalayaraq öz adımıza çıxma və quru təkrarçılıq deyil!

 

Bu barədə yanlış anlaşılan ikinci hədis də eyni şəkildə xalq arasında məşhurdur. Əbu İsa Ət Tirmizi (209-279 h/824-892 m) "Əl Camiul Kəbir" əsərində nəql edir:

 

عبد الله بن مسعودٍ ، يقول : قال رسولُ الله : مَن قرَأ حرْفاً مِن كتابِ الله فله به حسنةٌ ، والحسنةُ بعَشْرِ أمثالِها ، لا أقول الم حرفٌ ، ولكن ألفٌ حرفٌ ولامٌ حرفٌ وميمٌ حرفٌ

 

“2910: ... Abdullah bin Məsuddan: Rəsulullah belə buyurdu: Kim Allahın Kitabından bir hərf oxuyarsa bu səbəblə ona bir savab var. Hər savaba da on misliylə qarşılıq verilər. Mən “əlif, lam, mim” bir hərfdir demirəm. Lakin, əlif bir hərfdir, lam bir hərfdir, mim bir hərfdir deyirəm”

 

Qaynaq: Əbu İsa Ət Tirmizi: Əl Camiul Kəbir: 5/25

Darul Ğarbil İslami: 1416/1996

 

Quranın hərflərilə məşğul olub, mənasından qafil qalmaqla cəzalandırılmış kimsələrin ən çox sarıldığı və özləri üçün sarsılmaz dəlil sandıqları hədis məhz budur.

Lakin, hədisin mənası müzakirəyə və fərqli mənalara açıqdır. Savab məhz mücərrəd oxumağa, yoxsa oxumanın vasitə olduğu anlamağa görə verilir? Doğrusu hədis hər iki ehtimalı da daşıyır. Gəlin bu ehtimalların hər ikisinə nəzər salaq.

İlk variant olaraq - mənasını anlasın və ya anlamasın - Quranı mücərrəd oxuyanın savab qazandığını düşünək. Uca Allahın öz Kitabını bu cür şərəfləndirməsi mümkündür.

Lakin, bundan sonra ortaya növbəti sual çıxır: Quranı üzərində düşünmədən mücərrəd oxumaq və mənaları üzərində düşünmək… bunlardan hansı üstündür? Bizi Allaha daha çox hansı yaxınlaşdırar?

 

Əbu Bəkr Əl Acurri (v. 360 h/970 m) Quran əhlinin ədəbləri barədə yazdığı bir risalədə bu suala cavab olaraq belə deyir:

 

والقليلُ مِن الدرْسِ للقرآن مع الفكْرِ فيه وتدبُّرِه أحبُّ إليَّ مِن قراءةِ الكثيرِ مِن القرآنِ بغير تدبُّرٍ ، ولا تفكُّرٍ فيه ، وظاهرُ القرآنِ يدُلُّ على ذلك ، والسنةُ وقولُ أئمَّةِ المسلمِين

 

“Quranı az, lakin təfəkkür və tədəbbürlə öyrənmək (oxumaq), mənim üçün çox, ancaq tədəbbür və təfəkkür etmədən oxumaqdan daha sevimlidir!

Quranın zahiri, Sünnət və müsəlmanların imamlarının fikirləri buna dəlalət edir.”

 

Qaynaq: Əbu Bəkr Əl Acurri: Əxlaqu Əhlil Quran: 169

Beyrut: Darul Kutubil İlmiyyə: 1424/2003

 

Şəmsuddin İbnul Cəzəri (751-833 h/1350-1429 m) Quran elmlərilə bağlı yazdığı bir əsərində bu barədə deyir:

 

وقدْ اختُلِف في الأفْضلِ هل الترتيلُ وقلةُ القرَاءة ، أو السُّرْعةُ مع كثْرةِ القرَاءةِ ؟ فذهَب بعضُهم إلى أنَّ كثْرةَ القراءةِ أفضلُ ، واحتجُّوا بحديثِ ابن مسعودٍ : قال رسول الله - صلى الله عليه وسلم - : مَن قرَأ حرْفًا مِن كتابِ اللهِ فله حسنةٌ ، والحسنةُ بعشْرِ أمْثالِها الحديث

روَاه الترْمذي وصحَّحه ورواه غيرُه : كلُّ حرفٍ عشرُ حسناتٍ ، ولأنَّ عثمانَ - رضي الله عنه - قرَأه في ركعةٍ ، وذكَروا آثاراً عن كثيرٍ مِن السلَف في كثرةِ القراءةِ ، والصحيحُ بل الصوابُ ما عليه معظَمُ السلفِ والخلفِ ، وهو أن الترتيلَ والتدبُّرَ مع قلةِ القراءةِ أفضلُ مِن السُّرْعةِ مع كثرتِها ; لأنَّ المقصودَ من القرآنِ فهْمُه والتفقُّه فيه والعملُ به ، وتلاوتُه وحفظُه وسيلةٌ إلى مَعانيه

 

“Aramla (tərtillə) az oxumaq, yoxsa sürətlə çox oxumaq… Bunlardan hansının daha üstün olduğu haqda ixtilaf edilmişdir.

Bəziləri (sürətli) çox oxunuşu daha üstün saymışlar. Öz görüşlərinə İbn Məsudun rəvayət etdiyi bu hədisi dəlil gətirmişlər: “Peyğəmbər belə buyurdu: “Kim Allahın Kitabından bir hərf oxuyarsa ona bir savab var. Hər savaba on misliylə qarşılıq verilər.”

Bu hədisi Tirmizi rəvayət edib, səhih saymışdır. Başqaları da bu hədisi belə rəvayət etmişlər: “Hər hərf on savabdır.”

Digər dəlilləri Osmanın Quranı bir rükətdə oxumasıdır. Həmçinin Sələfdən olan bir çox kimsədən (sürətlə) çox qiraət etdiklərinə dair xəbərlər nəql edirlər.

Lakin, səhih, sələf və xələfin böyük əksəriyyətinin üzərində olduğu görüş bu şəkildədir: Aramla tədəbbür edərək az oxumaq, sürətlə çox oxumaqdan daha üstündür. Çünki, Quran oxumaqdakı məqsəd onu fəhm etmək, üzərində dərin düşünmək və əməl etməkdir. Quranın tilavəti və hifz edilməsi isə, sadəcə onun mənalarına vəsilədir/alətdir.”

 

Qaynaq: Şəmsuddin İbnul Cəzəri: Ən Nəşr fil Qiraətil Aşr: 1/209

Əl Mətbəatul Ticəriyyətul Kubra

 

Alimlərin böyük əksəriyyətinin görüşünə görə Quranın mənaları üzərində duraraq - tərtillə oxumaq, onun mənasını anlayıb, üzərində durmadan sürətli oxumaqdan daha əfzəl bir əməldir. Diqqət edin, onu anlamadan oxumaqdan deyil! Bu hədisdə xitab edilənlər ərəb olub, Quranı anlayırdılar. Yəni, qeyd edilən hər iki halda da qari oxuduğunu anlayır. Fərq sadəcə mənalara dalmaqdadır.

Əgər Quranın mənaları üzərində durmaq, onu anlayaraq sadəcə sürətlə oxumaqdan daha üstün bir əməldirsə, o zaman bu əməlin Qurandan heç bir şey anlamadan oxunmasından qat-qat üstünlüyündə şübhə yoxdur! Elə isə, müsəlmanın daha əfzəl olanla məşğul olması lazımdır!

 

İkinci ehtimal isə, oxumağın sadəcə alət olduğu və savabın qiraət yox, təfəkkür səbəbilə verildiyidir. Əsl məqsəd mənalar və onlar üzərində düşünməkdir. Eynilə cihad üçün at bəsləyən kimsənin ata xidmət üçün deyil, bu atlarla müsəlmanların gücünə güc qatdığı üçün mükafat alması kimi…

Bu ehtimala əsasən savab sadəcə Quranı anlayaraq oxuyana aid ola bilər. Quranın bir çox ayəsinin zahiriylə yanaşı, bu ehtimalı dolayısıyla müəyyən qədər dəstəkləyən bəzi hədislər də mövcuddur.

Bu hədislər Quranın qısa zamanda xətm edilməsini qadağan edir. Əgər savab sadəcə Quranın mücərrəd oxunması səbəbilə verilsəydi, Peyğəmbər insanlara bunu qadağan etməz, savab qazanma imkanlarını məhdudlaşdırmazdı. Lakin, bu qadağanın sadəcə daha əfzəl olana təşviq üçün olması ehtimalı, hədislərin dediyimiz mənaya dəlalət gücünü zəiflətsə də, bir alternativ olaraq ortadan qaldırmır!

 

Quranın qısa müddətdə oxunmasını qadağan edən bir çox hədis vardır. Onlardan sadəcə bəzilərinə nəzər salaq. Əbu Davud (202-275 h/817-889 m) öz Sünənində səhih sənədlə rəvayət edir:

 

عن عبدِ اللهِ بن عمرٍو ، أن النبي صلى الله عليه وسلم قال له : اقرَأْ القرآنَ في شهْرٍ ، قال : إني أجِد قوَّةً ، قال : اقرَأ في عشْرينَ ، قال : إني أجِد قوةً ، قال : اقرَأ في خمْسَ عشرةَ ، قال : إني أجِد قوةً ، قال : اقرَأ في عشرٍ ، قال : إني أجِد قوةً ، قال : اقرَأ في سَبْعٍ ، ولا تَزِيدَنَّ على ذلك

 

“1388: Abdullah bin Amrdan: Peyğəmbər ona belə buyurdu: Quranı bir aya oxu. Abdullah dedi: (Daha tez oxumağa) gücüm çatar.

Peyğəmbər belə buyurdu: O zaman iyirmi günə oxu. Abdullah dedi: (Daha tez oxumağa) gücüm çatar.

Peyğəmbər belə buyurdu: O zaman on beş günə oxu. Abdullah dedi: (Daha tez oxumağa) gücüm çatar.

Peyğəmbər belə buyurdu: O zaman on günə oxu. Abdullah dedi: (Daha tez oxumağa) gücüm çatar.

Peyğəmbər belə buyurdu: O zaman yeddi günə oxu və bu həddi aşma!”

 

Qaynaq: Əbu Davud: Sunən Əbi Davud: 2/54

Beyrut: Əl Məktəbətul Asriyyə

 

İbn Macə (209-273 h/824-887 m) öz Sünənində səhih sənədlə rəvayət edir:

 

عن عبدِ الله بن عمرٍو ، أن رسولَ الله صلى الله عليه وسلم قال : لمْ يفقَهْ مَن قرَأ القرآنَ في أقلَّ مِن ثلاثٍ

 

“1347: Abdullah bin Amrdan: Peyğəmbər belə buyurdu: Quranı üç gündən tez oxuyan (xətm edən) onu anlamaz.”

 

Qaynaq: İbn Macə: Əs Sunən: 1/428

Daru İhyail Kutubil Arabiyyə

 

Zirk etdiyimiz bu iki hədis, Quran oxumaqdakı əsas məqsədin onu anlamaq olduğunu açıq şəkildə ifadə edir. İkinci hədisdə qoyulan qadağanın səbəbi açıq şəkildə qeyd edilir: Quranı üç gündən tez xətm edən onu anlamaz!  

Elə isə, dil əngəli səbəbilə ondan ümumiyyətlə heçnə anlamayanların halı nədir? Bu qadağanın onlara aidiyyatı daha güclü deyilmi? Bu hədislər onlara Quranı öz dillərində oxuma təşviqi olaraq yetərli olmazmı?

 

Digər bir hədisdə Quranı sadəcə onun mənalarıyla əlaqə qura bildiyimiz müddətdə oxumaq əmr edilir. Muhəmməd bin İsmail Əl Buxari (194-256 h/810-870 h) öz Səhihində nəql edir:

 

اقْرَءُوا الْقُرْآنَ مَا ائْتَلَفَتْ قُلُوبُكُمْ ، فَإِذَا اخْتَلَفْتُمْ فَقُومُوا عَنْهُ

 

“5060: Qəlbləriniz bir olduğu müddətcə Quran oxuyun. Qəlbləriniz ayrıldıqda oxumayın!”

 

Qaynaq: Muhəmməd Əl Buxari: Əs Səhih: 6/198

Daru Tavqin Nəca: 1422

 

Bəzi şərhçilərin fikrincə burada qəlblərin Quranla bir olması və ayrılması, zehnin onun mənaları üzərində tədəbbürü və onun tərkidir. Yəni hədisin mənası bu şəkildədir: Quranın mənaları üzərində düşünə bildiyiniz müddətdə onu oxuyun! Fikriniz dağılıb, düşünməyə gücünüz çatmadıqda onu oxumağı tərk edin.

Fikri dağınıq olsa da, olmasa da Quranı başqa dildə oxuduğu üçün ondan heç bir şey anlamayanın bu davranışı tərk edərək, Quranı anladığı dildə oxuması bu hədisin məzmununa daha uyğun deyilmi? Əgər Peyğəmbər zehni Qurandan ayrı olan bir ərəbə onu oxumamasını əmr edirsə, ondan ümumiyyətlə heç bir şey anlamayana eyni şeyi əmr etməsi daha öncəlikli olmazmı?

 

Yekun olaraq, Quranı mücərrəd oxuyanın heç bir savab almayacağını qəti demək çətin olsa da, qeyd etdiyimiz hədislərin ümumi işarəsi bu ehtimalın ağırlığını artırır.

Lakin, onu anlayaraq oxumağın daha əfzəl, Allaha daha çox yaxınlaşdırıcı bir davranış olduğuna gəlincə, qeyd etdiyimiz dəlillərin bu iddiaya dəlaləti çox açıqdır.

 

Yekun olaraq Quranla ünsiyyəti olan kimsələri iki yöndən təsnif edə bilərik:
1. Quranı anlamaq baxımından. Onu bildiyi dildə oxuyub anlayan, üzərində təfəkkür edən savab alar. Onu bildiyi dildə oxumağı tərk edən, Quranın mənaları üzərində düşünməyənlərin qınandığı ayələrə muxatab olar.

2. Quranı qiraət baxımından. Ərəb dilini bilməyənlər üçün burada iki ehtimal vardır:
A ) Bu mücərrəd qiraət üçün savab almazlar.
B ) Mücərrəd qiraət üçün savab alar, lakin əlavə olaraq mənalar üzərində düşünməyi tərk etdikləri üçün daha əfzəl olandan məhrum qalarlar…

Hər bir halda, Quran qiraətindən savab aldığınızı fərz etsək də, bu sizləri onun mənaları üzərində tədəbbür məsuliyyətindən azad etməz!

Elə isə, Allaha yaxınlaşmaq istəyən hər müsəlman bu yollar arasından ən uyğununu seçsin!


  • Talha bu ismarıcı bəyəndi

Hədis: "İnsanlar dəvələr kimidir. Yüz nəfərdən işə yarayan bir nəfər belə tapa bilməzsən" (Səhih Muslim)





Bu mövzunu oxuyan istifadəçi sayı: 0

0 İstifadəçi, 0 Qonaq, 0 Anonim